Systemisch werk à la Bert Hellinger

Eén vorm van systeembenadering is de systemisch-fenomenologische beschouwingswijze zoals die door Bert Hellinger ontwikkeld is. Het is een filosofische houding van waarnemen van leven, dood, familiesystemen, organisatiesystemen en grotere maatschappelijke systemen. Fenomenologisch betekent onder andere het waarnemen van de werkelijkheid, zoals die zich voordoet, in zijn volle omvang, en zonder die te willen verklaren. Hellinger gebruikte opstellingen om die werkelijkheid waar te nemen. Na jaren van intense waarneming van familiesystemen kwam daaruit naar voren hoe bepaalde mechanismen in familie- en organisatiesystemen werkzaam zijn: dat wat hij noemde het ‘persoonlijk geweten' en het ‘collectieve geweten'. Die mechanismen, die in het systeem als geheel werken, zijn ook de basis van Hellinger's observaties over ordening, erbij horen en balans in geven en nemen. Gunthard Weber heeft, bij de eerste beschrijving van Hellingers werk, deze benadering kortweg ‘systemisch' genoemd.

Opstellingen

Opstellingen zijn een methode. Een cliënt kiest representanten uit om wezenlijke elementen uit het systeem te representeren, bijvoorbeeld vader, moeder, broers en zus en iemand voor de cliënt zelf. Die representanten hoeven helemaal niets te weten over de werkelijke personen in de familie. Wanneer de cliënt hen geconcentreerd opstelt ten opzichte van elkaar, dan wordt opeens duidelijk welke dynamieken er in het gehele systeem spelen. Wonderlijk is dat de representanten zich vaak net zo voelen als de personen uit het werkelijk systeem.

Met de methode van opstellingen maken we gebruik van twee zaken: kennelijk ontstaat er, zodra de representanten worden opgesteld, een soort veld waarin informatie over het gehele systeem beschikbaar komt. Rupert Sheldrake noemt dit een morfogenetisch veld, Albrecht Mahr spreekt van ‘het wetende veld'. Ten tweede heeft het menselijk lichaam kennelijk het vermogen om, eenmaal in zo'n veld geplaatst, iets waar te nemen over wat er speelt in het systeem. Het komt uiterst zelden voor dat iemand deze representerende waarneming niet kan doen.

Deze twee eigenschappen: het wetende veld en het vermogen tot representerende waarneming, kun je voor heel veel situaties gebruiken. Je zou bijvoorbeeld de elementen van een organisatiemodel kunnen opstellen of de sterren uit een sterrenbeeld. Ben je dan met opstellingenwerk bezig? Ja, en het is vast interessant en zinvol. Ben je dan met systemisch werk à la Bert Hellinger bezig? Nee. Voor het systemisch werk à la Bert Hellinger is een diep begrip nodig van de onderliggende principes, de werking van de gewetens en bovendien verlangt het de sensitiviteit, de houding en het waarnemingsvermogen dat hoort bij een fenomenologische benadering.