Workshops
Opleiding

onderwijs in systemisch perspectief

Inleiding

In scholen en onderwijsinstellingen werken velen met en naast elkaar. Leerkrachten, management, onderwijsondersteuning, leerlingen en studenten, ouders en besturen. Ze hebben vaak één ding gemeen: ze zijn allemaal betrokken. Betrokken bij kinderen, betrokken bij een vak, betrokken bij oude of nieuwe idealen, verbonden met belangrijke waarden of een signatuur.

Ieder neemt zo, mét zijn of haar eigen achtergrond, deel aan het systeem dat 'school' heet. Leerlingen en studenten zijn gebonden aan hun familiesysteem en culturele achtergrond en nemen die mee. Docenten zijn gebonden aan hun vak, hun idealen en nemen die mee. Management en besturen zijn gebonden aan hun opgaven, zorgen voor een vruchtbare leeromgeving en aan een goede positie van de school in de samenleving.

Dit alles maakt een school tot zo'n boeiend, maar soms ook ingewikkeld, levend systeem. Een systeem waar ieder zoekt naar evenwicht, een goede plek om te kunnen werken of leren en een plek waar je iets betekent. In de onderstroom van de school zijn talloze dynamieken werkzaam: dynamieken die een goed leerklimaat ondersteunen en soms dynamieken die het werk taai en moeizaam maken. Een groep leerkrachten kan bijvoorbeeld onbewust verbonden zijn aan een 'oud' ideaal dat daardoor nieuwe ontwikkelingen smoren.

Vanuit het systemisch werk, zoals dat in eerste instantie door Bert Hellinger ontwikkeld is, zijn veel interessante inzichten voor een bloeiende school en leeromgeving verkregen.

Wanneer er een ordening is, waarbij ieder die in de school werkt een plek in het systeem heeft waarop hij of zij zich kan verlaten, waarbij duidelijk is hoe er samen gewerkt kan worden, dan geeft dat in de school en aan de leerlingen, studenten en hun ouders een zekere mate van rust. Wanneer, om welke goede reden dan ook, leraren zich beter voelen dan de schoolleiding of beter dan de ouders van leerlingen, dan geeft dat een verstoring in de ordening in het systeem. Dat geeft mogelijk onrust bij leerlingen of sluimerende conflicten in de school.

Wanneer er een goed evenwicht is in geven en nemen, dan is de school levendig en kan zich, geleidelijk aan, ontwikkelen. Wanneer leerkrachten hun talenten kwijt kunnen en daarvoor beloning, een prettige werkomgeving of iets anders terugkrijgen dat voor hen belangrijk is, dan is een grote systemische 'omzet' mogelijk. Wanneer iemand in het schoolsysteem een opdracht probeert te vervullen, vaak vanuit een diepe loyaliteit, die niet zijn of haar opdracht is, maar eigenlijk de opdracht van iemand anders, dan kan dat een goed recept zijn voor burn-out. Iemand anders' opdracht vervullen betekent namelijk dat je geen referentie hebt voor wanneer je klaar bent. Het is nooit genoeg. Totdat je lichaam je stopt.

Vanuit dit systemisch perspectief hebben we gezien dat een school zich goed kan ontwikkelen, wanneer personen die een belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de ontwikkeling van de school, erkend worden.

Ook al zijn die personen (overigens geldt dit ook voor vroegere onderwijsconcepten of een signatuur) nu out-dated. Wanneer neerbuigend wordt gedaan over grondleggers, vroegere ideeën, oudgedienden, of die oude MAVO die indertijd in deze school is opgegaan, dan zullen huidige docenten misschien ook voorzichtig worden om hun passies uit te leven en zakt het ontwikkelingspotentieel van de school in.

Systeem opstellingen kunnen inzicht geven in allerlei vragen:

 

Ondersteunen van leren

In de klas zijn er vanuit systemisch perspectief vele ideeën die het leren en 't zich ontwikkelen van leerlingen en het klimaat in de klas kunnen ondersteunen (Zie Opleiding Systemische Pedagogie).

 

Een systemisch idee: de familiecontext als ondersteuning bij het leren

Op een dag, al in het begin van de negentiger jaren, zei ik zomaar vanuit het niets tegen een achtste groep: Ik zie jullie steeds samen met jullie ouders in deze klas. Voor mij is het duidelijk dat hier geen 22 kinderen maar 22 gezinnen voor mij zitten. Dat betekent, jullie, samen met je vader en moeder, totaal 66 mensen, plus ik zelf met mijn kinderen en de vader van mijn kinderen.

De leerlingen giechelden. Toen ik hen echter verzekerde, dat ik het serieus meende, stemde hen dat tot nadenken.

Ook zei ik hen dat we door onze ouders gesteund worden en ons sterk voelen, als we ons voorstellen dat zij achter ons staan.

Een tijdje later deden we daar een experiment mee.

Ik gaf hen hoofdreken opgaven, zoals: 1/5 van 40 of 1/3 van 66, later ¾ van 116 enz. Daar voegde ik steeds wisselende opdrachten aan toe: Met je ouders achter je: vijf opgaven. Zonder je ouders achter je: vijf opgaven.

Waar ze op moesten letten was: wanneer reken je sneller, zelfverzekerder, met of zonder de bijstand van je ouders? Toen ze eenmaal plezier in dit experiment hadden gekregen, probeerden ze uit of de bijstand van de vader of van de moeder efficiënter was. Veel leerlingen werden losser in het hoofdrekenen, simpelweg omdat ze plezier hadden in het experiment, en ze het interessant vonden dat aan het resultaat een ander aspect gekoppeld werd. Sommigen ontdekten dat een tante, een zus of een grootmoeder goede krachten waren. Vanzelfsprekend wilden ze snel en goed rekenen. Het experiment leverde ook verbazing op, bijvoorbeeld over het feit dat veel kinderen hun rekenresultaten met behulp van bijstand van een familielid aantoonbaar konden verbeteren. De hele klas verheugde zich daarover. Het deed ons allen steeds weer goed, de aandacht te verleggen van de vraag: Wie is de beste?, naar de systemische vraag: Wie is mij bij het leren behulpzaam?, In wiens bijzijn kan ik makkelijker presteren? Sommige kinderen merkten ook dat de aanwezigheid van één van beide ouders angst om te falen veroorzaakte. Zij konden dan tegen deze moeder, of tegen deze vader zeggen dat het hen wel zou lukken, samen met ..(wie hem of haar tot hulp was).

Een meisje zei, dat het haar samen met haar oma het best af ging: Die kan namelijk helemaal niet rekenen, zei zij, maar ze stelt me gerust, want het maakt haar niet uit of ik het wel of niet kan. Uit dit experiment, dat de kinderen consequent het hele jaar door uitvoerden, kunnen we tevens leren, dat ook de goede leerlingen belang hechten aan de vraag, op welke manier zwakkere leerlingen in staat zijn verder te komen in hun leren en hun prestaties.

Bij proefwerken en opstellen stelde ik de onzekere kinderen steeds weer de vraag, of hun helper, vader, moeder, broer bij hen was. Soms zeiden ze dat ze op dat moment geen kans zagen zich daar ook nog mee bezig te houden. Dan zette ik een lege stoel naast hen en aan hun dankbare ogen kon ik aflezen, hoe goed die hulp hen deed. Ze werden rustig en konden zich concentreren.

Uit: 'Jij hoort bij ons!' van Marianne Franke-Gricksch. blz. 19

 

Systeemopstellingen

Bert Hellinger ontwikkelde een methode om onbewuste, verborgen of half verborgen dynamieken in een (school)systeem inzichtelijk te maken: de systeemopstelling of constellatie. De constellatie wordt zichtbaar gemaakt met behulp van representanten voor diegenen in het systeem waar de situatie om draait. De representanten hebben geen kennis van de situatie die in beeld wordt gebracht. Degene, die een vraag inbrengt en de opstelling doet, kiest, in overleg met de begeleider van de opstelling, representanten en stelt hen ten opzichte van elkaar in de ruimte op. Merkwaardig genoeg krijgen de opgestelde representanten ogenblikkelijk een idee over hun positie in het systeem, over de onderlinge verhoudingen en ook over hoe het misschien beter zou kunnen. De vraaginbrenger, die samen met de begeleider en andere aanwezigen, naar de opstelling kijkt, krijgt een idee over de dynamieken in het systeem. Samen met de begeleider kan worden gezocht naar verbeteringen in de constellatie, door de wortel van een dynamiek te zoeken, door een andere ordening in het systeem te onderzoeken of doordat aan het licht komt wat in het systeem verloren is gegaan en dat element zo nodig weer in het systeem een plek te geven. Vaak is dit een intens proces, dat de aanwezigen niet onbewogen laat, en diepe inzichten geeft over wat er speelt en over wat er mogelijk is.

 

Casus: 'het studiehuis'

Tijdens een workshop onderwijsopstellingen bracht een docent een vraag in over het studiehuis. Hij voelde al zijn kwaliteiten en vaardigheden wegstromen op het moment dat hij binnen kwam in de ruimte waar studiehuis leerlingen aan het werk waren of moesten zijn.

We stelden representanten voor het studiehuis op, twee representanten voor de leerlingen en één representant voor de docent. De 'eerste leerlingen' hadden geen zin om aan het werk te gaan, de 'andere leerlingen' hadden daar last van en konden zo ook niet werken en de 'docent' voelde zich machteloos in deze situatie.

Bij de begeleider kwam toen de vraag op: 'Ten koste van wie of wat is het studiehuis op jullie school ingevoerd?'

Die vraag bracht direct ontroering bij de docent en zijn twee aanwezige collega's. Hij vertelde dat er een aantal docenten wéér een verandering niet hadden aangekund, er was iemand ziek geworden en een aantal hadden veel weerstand gehad en waren vervroegd met pensioen gegaan.

We stelden een representant op voor deze verdwenen collega's. Het effect was verbazingwekkend: de 'leerlingen' gingen naast elkaar staan, lachten en vroegen of de docent hen opdrachten kon geven zodat ze aan het werk konden gaan. De 'docent' strekte zijn rug en met tranen in zijn ogen zei hij tegen de 'verdwenen collega's: 'Het is fijn om jullie te zien, zo kan ik goed werken'.

Opstellingen en systemisch werk brengen juist de onderstroom in een school of klas in beeld en helpen van daar uit om inzichten te krijgen, hoe een goed werk- en leerklimaat zou kunnen ontstaan. Systemisch werk is daarmee een goede aanvulling op andere vormen van systeemdenken.

 

Onderwijs

Kinderen zijn -nog veel meer dan volwassenen- zo bereid om onbewust in te springen als er maar ergens in het systeem een 'gat' is gevallen. Hun gedrag lijkt in dienst te staan voor het gehele, zeer complexe systeem dat school heet. In een opstelling was te zien hoe basisschoolkinderen gedrag vertonen (dat zich in de praktijk uitte in pesten, ruzies en onrust in de klas) om iets verborgens aan het licht te brengen: de schoolleiding loste een conflict niet op en het bestuur greep hier niet in.

Het moeilijke voor de lerares die deze vraag inbracht was, dat zij ook niets kon doen om het conflict van de leiding op te lossen. Maar ze vertelde later, dat 'alleen door te zien hoe de kinderen eigenlijk iets deden met een boodschap voor de volwassenen', ze de weken daarna heel anders tegen de pesters en de ruziemakers aankeek. En het meest gekke was nog, dat het leek alsof de sfeer daardoor opeens veranderd was, de kinderen kwamen vaker zelf met voorstellen om rustig te zijn, of met ideeën om ruzies te voorkomen.

In het gehele schoolsysteem spelen veel dynamieken. Allereerst is er de klas, waarin alle leerlingen zitten, verbonden met hun eigen familiesysteem met ieder zijn eigen familiedynamiek en de klassenleraar, ook met zijn eigen familiedynamiek. Dan is er het lerarenteam, dat ook een systeem vormt met eigen dynamieken, de schoolleiding, de schoolorganisatie met zijn historie, soms met een eigen signatuur of onderwijsideaal, een bestuur (soms een gemeentebestuur) en uiteindelijk het ministerie van onderwijs.

Vaak zien we in opstellingen dat kinderen -onbewust- het conflict dat in het team, of management thuishoort, op zich nemen. Marianne Franke-Gricksch (die in Duitsland systemisch werk in onderwijs ontwikkeld heeft) benadrukt steeds hoe belangrijk het is om schouder aan schouder te staan in het lerarenteam. Er zijn ook voorbeelden uit opstellingen van leerlingen die verbonden zijn geraakt met het familiesysteem van de leraar. Twee jongens op een vmbo school bijvoorbeeld, die de les van een bepaalde leraar steeds verpestten. Uit een opstelling bleek, dat toen de leraar zijn twee overleden broers weer in beeld had, de representanten van de jongens geen enkele behoefte meer hadden om te klieren. Kennelijk voelden deze jonge pubers aan dat de leraar verdriet met zich meedroeg. "Het systeem" leek dit aan het licht te willen brengen, in dit geval dus door leden van het schoolsysteem.

Ik twijfel of je met kinderen opstellingen kan doen, ik ben er in ieder geval terughoudend in. Ik heb te vaak gezien dat door het doen van een opstelling, het kind weer uiting gaf aan de dynamiek waarin het steeds al leefde: ze probeerde door het doen van de opstelling de ouders te helpen. En daarmee werd ze meer de ouder van haar ouders en minder kind. Ik laat liever de ouders een opstelling doen voor hun kind, eventueel in bij zijn van het kind. In ieder geval horen opstellingen niet in de les thuis. Toch denk ik dat het systemisch werk veel kan betekenen voor het onderwijs. Als je systemisch kijkt wordt je zicht zoveel ruimer. En als je systemisch kijkt terwijl je bezig bent met je normale onderwijstaak, verandert er vanzelf iets. Als leraar heb je de taak om aan een groep les te geven, iedereen er werkelijk bij te betrekken. Soms zijn leerlingen met iets anders verbonden, waardoor ze minder betrokken kunnen zijn op het lesgebeuren. Het is zaak om datgene waarmee ze verbonden zijn te erkennen en een plaats te geven in je hart en het schoolleven. Bijvoorbeeld het land van herkomst van een vluchtelingenkind, of overleden familieleden, of een vader die in de gevangenis zit. Het vraagt heel wat creativiteit van een leraar, en ook vertrouwen, om werkelijk niet verder te gaan dan de leraarstaak, maar juist binnen het gewone lesgeven soms hele kleine dingen te doen -een foto neerzetten, verdriet benoemen, of iemand in zijn moedertaal begroeten- waardoor iedereen de plek krijgt waar hij recht op heeft.

Bibi Schreuder geeft regelmatig onderwijsdagen. Mensen die op een of andere manier betrokken zijn bij onderwijs, kunnen vragen inbrengen waar met opstellingen naar gekeken wordt.

 

Opstellingen op locatie

Het kijken naar een specifiek vraagstuk d.m.v. een opstelling is een bruikbaar instrument voor intervisie, zowel voor schoolleiders, bestuurders als voor docenten.

 

Intervisie of teamdagen

Bibi kan bij een team of groep leraren komen, om voor intervisie of een studiedag systemisch (met o.a. opstellingen) te kijken naar situaties. In overleg kan voor een teamdag een programma worden gemaakt om systemische te leren waarnemen.

 

Leerling met problemen

Als een leerling belemmerd wordt in het leren door problemen, en waarbij het vermoeden is dat de problemen hun oorsprong hebben in het familiesysteem, kan de school een aanbod doen dat de ouders een opstelling doen voor hun kind. De school kan bijvoorbeeld avonden organiseren waar Bibi een aantal opstellingen begeleidt die ouder(paren) doen voor hun kind. Voor onafhankelijke representanten kan gezorgd worden.

 

Open Workshops

Het Hellinger Instituut organiseert ééndaagse open workshops onderwijsopstellingen. Deelnemers kunnen, als ze willen, een case inbrengen uit hun onderwijspraktijk. Daarnaast worden een aantal systemische principes toegelicht. Naast veelal diepgaande inzichten over eigen cases worden deelnemers meegenomen in het systemisch kijken naar tal van onderwijs situaties en vraagstukken.

Voor iedereen die betrokken is bij, of werkzaam is in het onderwijs.

Van basisschool tot hoger(beroeps)onderwijs, begeleidingsdiensten, jeugdhulpverlening, kinderopvang en uiteraard ook ouders van leerlingen.

Meer over deze open workshops en alle praktische informatie vindt je bij workshops in de navigatiebalk hiernaast.

 

Opleiding Systemische Pedagogiek

Een opleiding voor docenten, onderwijspersoneel en schoolmanagement (elk type onderwijs, van basis- tot hoger onderwijs) en kinderopvang.

Een opleiding waarbij het accent ligt op de eigen innerlijke 'systemische' houding en die praktisch toe te passen in ieders eigen situatie op school. Deelnemers krijgen inzicht in de werking van systemen, kunnen de systemische bagage van kinderen en studenten herkennen en daarop inspelen.

Meer over deze training en alle praktische informatie vind je door op de knop opleiding in de navigatiebalk hiernaast te klikken.

Voor meer informatie over onderwijsopstelling neem contact op met Bibi Schreuder

Bert Hellinger instituut Nederland
Middelberterweg 13a
9723 ET Groningen
tel:050-5020680
e-mail: info@hellingerinstituut.nl


Groepsruimte De Zeven Linden.